Od momentu narodzin dziecka, żyjący i posiadający prawa rodzicielskie rodzice mają obowiązek opieki nad dzieckiem, do momentu, w którym „nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie”. Co ciekawe, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy – „dług z tytułu alimentów nie jest długiem wspólnym obojga małżonków. Ze względu bowiem na zasadę stosunkowego – do możliwości każdego z rodziców – rozkładu obowiązku alimentacyjnego, należność dziecka z tego tytułu składa się z dwu odrębnych wierzytelności – względem ojca i względem matki”. Dla istnienia obowiązku alimentacyjnego nie ma znaczenia fakt, czy rodzice pozostają w związku małżeńskim, separacji, czy w faktycznym pożyciu. Obowiązek rodziców ponoszenia ciężarów związanych z utrzymaniem i wychowaniem dziecka jest niezależny od tego, gdzie ono się znajduje. W szczególności obowiązek ten ciąży także na tym rodzicu, który nie zgadza się na pobyt dziecka u drugiego małżonka lub u osoby trzeciej.
Rodziców nie zwalnia od obowiązku alimentacyjnego okoliczność, że dziecko jest faktycznie utrzymywane przez kogoś innego. Przez usprawiedliwione potrzeby uprawnionego rozumieć należy potrzeby, których zaspokojenie zapewni mu odpowiedni do jego wieku i uzdolnień prawidłowy rozwój fizyczny i duchowy. Możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego określają zarobki i dochody, jakie uzyskiwałby przy pełnym wykorzystaniu swych sił fizycznych i zdolności umysłowych, nie zaś rzeczywiste zarobki i dochody. Dzieci mają prawo do równej z rodzicami stopy życiowej, niezależnie od tego, czy żyją z nimi wspólnie, czy też oddzielnie.

Uzyskanie przez dziecko pełnoletniości nie oznacza, że rodzice przestają być zobowiązani do wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Wiek dziecka nie przesądza bowiem, że jest ono w stanie samodzielnie się utrzymać. Dziecko pełnoletnie, co do zasady, powinno mieć możliwość (teoretyczną) zarobkowania, co nie oznacza, że wraz z osiągnięciem pełnoletniości powinno podjąć pracę zarobkową. Ponadto należy zauważyć, że samo uzyskiwanie przez dziecko dochodów nie prowadzi do wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego rodziców, chyba że dziecko osiąga dochody umożliwiające samodzielne funkcjonowanie.

Dziecko, które osiągnęło nie tylko pełnoletność, ale zdobyło także wykształcenie umożliwiające podjęcie pracy zawodowej, pozwalającej na samodzielne utrzymanie, nie traci uprawnień do alimentów, jeżeli np. chce kontynuować naukę i zamiar ten znajduje uzasadnienie w dotychczas osiąganych wynikach. SN uznał, że jeżeli dorosłe dziecko ma wyuczony zawód i możliwości pracy oraz chce kontynuować naukę, rodzice obowiązani są łożyć na jego utrzymanie w miarę swoich materialnych możliwości.

Istnieje możliwość uchylenia się rodziców od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, albo też dziecka, które zawarło wcześniej małżeństwo.

Orzeczeniem SN obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka pełnoletniego tylko wówczas może być uchylony, gdy zostanie wykazane, że dziecko to pomimo stwierdzonego inwalidztwa jest w stanie utrzymać się samodzielnie. W wypadku niepełnoletniego, rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego.

Poniesienie kosztów obrony nieletniego w procesie karnym wchodzi w zakres obowiązku alimentacyjnego rodziców. Osoba trzecia, która tę obronę nieletniemu zapewniła, może żądać zwrotu jej kosztów bezpośrednio od rodziców.

Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Ponadto w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.
Rodzice nie są obowiązani dostarczać środków utrzymania dziecku, które, będąc już przygotowane należycie do wykonywania przez nie odpowiedniego dla niego zawodu, podejmuje w celu podniesienia swych kwalifikacji dalsze kształcenie się, ale w studiach się zaniedbuje, nie robi należytych postępów, nie otrzymuje obowiązujących zaliczeń, nie zdaje w terminie przepisanych egzaminów, a zwłaszcza, jeżeli z własnej winy powtarza lata studiów i wskutek tego nie kończy studiów w przewidzianym programem okresie. Jeżeli nie istnieją podstawy do uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego, rodzice zobowiązani są do jego wykonywania.
Zakres tego obowiązku wyznacza z jednej strony poziom usprawiedliwionych potrzeb osób alimentowanych, z drugiej zaś – zarobkowe i majątkowe możliwości każdego z zobowiązanych.

Obowiązek alimentacyjny wobec dziecka ma dwojaką postać – po pierwsze, są to świadczenia o charakterze materialnym oraz po drugie, są to osobiste starania o wychowanie i osobisty rozwój dziecka. Na rodzicach ciąży obowiązek spełniania świadczeń alimentacyjnych w obu tych postaciach; sam bowiem fakt spełniania świadczeń o charakterze materialnym (a zatem łożenie na utrzymanie dziecka) nie oznacza, że rodzic jest zwolniony z obowiązku dbania o wychowanie i rozwój dziecka.
W zależności od konkretnej sytuacji, różny może być zakres tych świadczeń. Wskazać także należy, że w niektórych sytuacjach osobiste starania jednego z rodziców o wychowanie i rozwój dziecka pozwalają na stwierdzenie, że wypełnienie obowiązku alimentacyjnego może się ograniczyć tylko do tych starań. 

Gdy jedno z rodziców lub oboje nie spełniają ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, uprawniony do świadczeń alimentacyjnych może wystąpić na drogę postępowania sądowego celem wymuszenia jego realizacji. Należy przy tym wskazać, że możliwość taka ograniczona jest do świadczenia alimentacyjnego o charakterze materialnym, czyli obowiązku łożenia na utrzymanie i wychowanie dziecka w określonej kwocie pieniężnej. Jeżeli bowiem rodzice lub jedno z nich nie chce uczestniczyć w życiu dziecka i osobistymi staraniami przyczyniać się do jego rozwoju i wychowania, wówczas nie ma możliwości zastosowania w tym względzie przymusu. Taka możliwość byłaby bowiem często sprzeczna z interesem dziecka i mogłaby źle wpłynąć na jego rozwój.
Zgodnie z orzeczeniem SN żadne z rodziców, ani też inny przedstawiciel ustawowy dziecka, nie może ważnie zrzec się z góry w jego imieniu roszczeń alimentacyjnych jakie służą dziecku w stosunku do obojga rodziców. Jeżeli dziecko nie jest pełnoletnie, wówczas jest stroną procesu, laczkolwiek jest reprezentowane przez rodzica albo opiekuna prawnego.

Źródło: Komentarze do wybranych kroków postępowania z procedury autorstwa O.M. Piaskowskiej: Ustalenie istnienia obowiązku alimentacyjnego względem dziecka pod red. nauk. prof. T. Wiśniewskiego. LEX/2018.

Dodaj komentarz